Kręgosłup — elementy kręgów

1. Trzon (body)

  • Kręgi szyjne (cervical vertebra – l.poj.):
    • trzony niskie, z góry mają kształt prostokątny, górne powierzchnie trzonów są wklęsłe
    • wzdłuż brzegów bocznych na powierzchni górnej jest parzysty wyrostek hakowaty kręgu (uncinate process) = hak trzonu kręgu (uncus of vertebral body)
    • C1 nie ma trzonu kręgu> ma 2 części boczne (lateral mass), pełniące jego funkcje
    • C2 – z jego trzonu wystaje do góry ząb kręgu obrotowego (dens of axis), wypełnia cz. przednią otworu kręgowego kręgu szczytowego
    • C7 – jest większy niż trzony innych kręgów szyjnych
    • C7 – może mieć po bokach małe powierzchnie stawowe do połączenia z I żebrem.
  • Kręgi piersiowe (thoracic vertebra):
    • górna powierzchnie T1 jest wklęsła
    • im niżej, tym są coraz solidniejsze
    • T1-T9(T10) – mają dołek żebrowy górny (superior costal facet) (większy) i dołek żebrowy dolny(inferior costal facet) (mniejszy) do połączenia z żebrem1.
  • Kręgi lędźwiowe (lumbar vertebra):
    • największe spośród wszystkich, wysokie, szerokie, z góry mają kształt nerkowaty.

– Kręgi krzyżowe (sacrous vertebra) i guziczne (coccygeal vertebra) – zrastają się ze sobą i tworzą odpowiednio kość krzyżową (sacrum) i guziczną (coccyx).

2. Łuk kręgu (vertebral arch)

  • ma 2 nasady (pedicle) (na krawędziach górnych są wcięcia kręgowe górne (superior vertebral notch), a na dolnych są wcięcia kręgowe dolne; otaczają one otwory międzykręgowe (intervertebral foramen), przez które przechodzą pnie nerwów rdzeniowych)
  • blaszka łuku kręgu (lamina of vertebral arch)
  • LICZNE WYROSTKI:

  • WYROSTKI KOLCZYSTE (spinous process)(po 1):
    • są wyrostkami mięśniowymi – przyczepiają się do nich mięśnie
    • od C7-L5 są dobrze wyczuwalne
    • C1 – nie ma tego wyrostka, zamiast tego jest guzek tylny (posterior tubercle)
    • C2-C6 – krótkie, lekko pochylone ku dołowi, koniec może się dzielić na 2 części
    • C7 – wyrostek jest długi, lekko pochylony ku dołowi, niepodzielony, wyraźnie wyczuwalny
    • T1-T12 – są długie, skierowane skośnie do dołu, zachodzą na siebie dachówkowato
    • L1-L5 – silnie rozwinięte, wystają poziomo do tyłu (dzięki temu możemy się prostować w odc. lędźwiowym)
    • na kręgach krzyżowych tworzą grzebień krzyżowy pośrodkowy
  • WYROSTKI POPRZECZNE (transverse process)(po 2 – prawy i lewy):
    • są wyrostkami mięśniowymi – przyczepiają się do nich mięśnie
    • C1-C7 składają się z listewki przedniej i tylnej (anterior/posterior lamina), które kończą się guzkami, odpowiednio, przednim i tylnym (anterior/posterior tubercle)
    • C1-C6 mają otwór wyrostka poprzecznego (transverse foramen) (przechodzi tędy: t. kręgowa, żż. kręgowe, splot współczulny), otaczany jest przez listewki
    • C1 – odchodzą od części bocznych
    • C6 – guzek przedni (anterior tubercle)(wyjątkowo duży) = guzek t. szyjnej (carotic tubercle)(bo tu jest dobrze wyczuwalna t. szyjna)
    • C7 – listewka przednia może być duża > żebro szyjne (cervical rib)
    • T1-T12 – są mocno zbudowane
    • T1-T9(T10) – na ich przednich powierzchniach są dołki żebrowe wyrostków poprzecznych (transverse costal facet)
    • L1-L5 – przednia cz. to odpowiednik żebra ->wyrostek żebrowy (costal process), tylna cz. ->wyrostek dodatkowy (accessory process); oba wyrostki razem odpowiadają wyrostkowi poprzecznemu
    • na kręgach krzyżowych tworzą grzebień krzyżowy pośredni
  • WYROSTKI STAWOWE (superior/inferior articular process)(po 4):
    • pomiędzy nimi powstają stawy międzykręgowe (intervertebral joint)
    • C1-C7 – pow. stawowe są pod kątem 45 stopni, górne: do góry i tyłu, dolne: do dołu i przodu
    • T1-T12 – pow. stawowe prawie pionowo w płaszcz. czołowej; górne – do tyłu, dolne – do przodu
    • L1-L5 – pow. stawowe pionowo w płaszcz. strzałkowej; górne skierowane do przyśrodka, dolne na boki.
    • L1-L5 – na bocznej pow. wyrostków stawowych górnych są wyrostki suteczkowate (mammillary process)
    • na kręgach krzyżowych tworzą grzebień krzyżowy boczny.

Ponadto niektóre kręgi (C1, C2, T1, T12, L5) mają powierzchnie stawowe dopasowane do kręgów znajdujących się wyżej (C1 i T1) lub niżej (T12):

– kręgi C1 i C2 mają specyficzne powierzchnie, umożliwiające zachodzenie w tak dużym zakresie ruchy prostowania, zginania i obracania

– trzon kręgu T1 :

    • powierzchnia górna trzonu kręgu T1 jest wklęsła, podobnie jak górne powierzchnie trzonów kręgów szyjnych
    • wyrostki stawowe górne mają powierzchnie stawowe ustawione pod kątem 45 stopni, do góry i tyłu (jak w odc. szyjnym)
    • wyrostki stawowe dolne mają powierzchnie stawowe prawie pionowo w płaszczyźnie czołowej, skierowane do tyłu
  • wyrostki stawowe kręgu T12:
    • górne są ustawione tak jak we wszystkich kręgach piersiowych
    • dolne są tak jak we wszystkich kręgach lędźwiowych
  • wyrostki stawowe kręgu L5:
    • górne są jak u pozostałych kręgów lędźwiowych
    • dolne są rozstawione nieco szerzej, dopasowując się do wyrostków stawowych na kości krzyżowej.

3. Otwór kręgowy (vertebral foramen)

  • kręgi szyjne:
    • stosunkowo duży, trójkątny
    • C1- duży otwór, ma część przednią 2 i tylną 3. Części otworu kręgowego oddziela więzadło poprzeczne kręgu szczytowego (transverse ligament of atlas).
  • kręgi piersiowe mają zaokrąglony otwór kręgowy
  • kręgi lędźwiowe mają otwór kręgowy o kształcie trójkąta.

* Wyjątkowe kręgi:

  • C1 – krąg szczytowy (atlas):
    • ma łuk przedni (mniejszy) i tylny (większy), łączą one części boczne
    • na górnej powierzchni łuku tylnego jest bruzda t. kręgowej (groove fos vertebral a.), czasem w postaci kanału t. kręgowej
    • na pow. górnej części bocznych – wklęsłe pow. stawowe, o kształcie fasoli do połączenia z kłykciami kości potylicznej
    • na pow. dolnej części bocznych – pow. stawowe są płaskie i okrągłe
    • ma guzek tylny (odpowiednik wyrostka kolczystego) i guzek przedni
  • C2 – krąg obrotowy = obrotnik (axis)- różnice zaznaczone w treści
  • C7 – różnice zaznaczone w treści
  • Kość krzyżowa:
    • powstała ze zrośnięcia 5 kręgów krzyżowych. Śladem na to są kresy poprzeczne (transverse line), znajdujące się na pow. miednicznej (pelvic surface)
    • podstawę (base) kości krzyżowej tworzą:
      • trzon S1- jego górny brzeg tworzy wzgórek kości krzyżowej (promontory)
      • części boczne (na każdej z nich znajduje się powierzchnia uchowata (auricular surface) i guzowatość krzyżowa (sacral tuberosity))
      • od góry widać też, nie będące częścią podstawy kości krzyżowej, otwór prowadzący do kanału krzyżowego (sacral canal) (przedłużenie kanału kręgowego) i bocznie od otworu parzyste wyrostki stawowe górne
    • są po 4 pary otworów krzyżowych(prawe i lewe):
      • przednie (anterior sacral foramen) (na powierzchni miednicznej)
      • tylne (posterior sacral foramen) (na powierzchni grzbietowej) (dorsal surface)
    • na powierzchni grzbietowej są poza otworami:
      • grzebień krzyżowy pośrodkowy (medial sacral crest) (zrośnięte wyrostki kolczyste)
      • grzebień krzyżowy pośredni (intermediate sacral crest) (zrośnięte wyrostki stawowe)
      • grzebień krzyżowy boczny (lateral sacral crest) (zrośnięte wyrostki poprzeczne)
    • kończy się wierzchołkiem (apex of sacrum)
    • w pobliżu wierzchołka widoczny jest rozwór krzyżowy (sacral hiatus) (dolny otwór kanału krzyżowego), po jego bokach są rożki krzyżowe (sacral cornu) (przez które łączą się z kością guziczną)
    • Kość guziczna:
      • powstaje ze zrośnięcia 3-5 szczątkowych kręgów guzicznych
      • podstawa – pow. górna – ma rożki guziczne (coccygeal cornu) (do połączenia z rożkami krzyżowymi)
      • wierzchołek – skierowany ku dołowi.

1 np. z 2. żebro łączy się z dołkiem żebrowym górnym znajdującym się na trzonie kręgu T1 i z dołkiem żebrowym dolnym znajdującym się na trzonie kręgu T2

2mniejszą, którą wypełnia ząb. Z zębem łączy się przez dołek zęba.

3większą, która pełni funkcję otworu kręgowego.

Brodaty PDF

Reklamy

Mięśnie kończyny górnej do ramienia

Mm. łączące kończynę górną z tułowiem

Grupa przednia

Mięsień piersiowy większy (pectoralis major m.) to duży mięsień złożony z głowy obojczykowej, mostkowo-żebrowej i brzusznej. Rozpoczyna się na przedniej 1/3 obojczyka, chrząstkach żeber I-VI, przedniej powierzchni mostka i na rozcięgnie m. skośnego zewnętrznego brzucha, a kończy się na grzebieniu guzka większego kości ramiennej (wardze bocznej bruzdy międzyguzkowej). Jest unerwiony przez nn. piersiowe boczny i przyśrodkowy (C5‑T1). Tworzy bruzdę naramienno-piersiową i później trójkąt naramienno-piersiowy – miejsca przebiegu ż. odpromieniowej. Wpływa na:

  • ramię – przywodzi i nawraca. Głowa obojczykowa zgina, a pozostałe prostują zgięte

  • łopatkę – przesuwa ją do przodu i do dołu

Jest stosunkowo łatwym mięśniem do rozpoznania. Wyglądem przypomina wachlarz i ma charakterystyczny przyczep do kości ramiennej, który jest stosunkowo szeroki (na ok. 2 palce)

Mięsień piersiowy mniejszy (Pectoralis minor m.) leży pod piersiowym większym większym. Rozpoczyna się na żebrach III-V i kończy się na wyrostku kruczym. Unerwiony jest przez n. piersiowy przyśrodkowy (C8-T1). Wpływa na łopatkę stabilizując ją.

Położony stosunkowo głęboko i dobrze widoczny na preparatach z tułowiem. Również łatwy do rozpoznania, ze względu na wachlarzowaty wygląd. Inne mięśnie, przyczepiające się do wyrostka kruczego, nie posiadają takiego wyglądu.

Mięsień podobojczykowy (Subclavius m.) jest małym mięśniem, który ustala i obniża obojczyk. Biegnie od połączenia chrząstki z I żebrem, do dolnej 1/3 obojczyka. Unerwiony jest przez n. mięśnia podobojczykowego. Ze względu na swoje niewielkie rozmiary, zazwyczaj nie jest widoczny na preparatach.

Mięsień zębaty przedni (Serratus anterior m.) bywa nazywany m. bokserskim. Przyczep początkowy znajduje się na zewnętrznych powierzchniach bocznych żeber I-IX. Końcowy zaś na brzegu przyśrodkowym łopatki. Unerwiony jest przez n. piersiowy długi. Wysuwa łopatkę i utrzymuje przy klatce piersiowej. Obraca łopatkę wydrążeniem stawowym do góry.

Mięsień ten posiada dość charakterystyczny przebieg. Jest bardzo cienki, a kiedy patrzymy na brzeg przyśrodkowy łopatki, widzimy, że jest największym z mięśni, mających tam przyczep. Podąża również w inną stronę, niż np. mm. Równoległoboczne.

Grupa tylna

Dzieli się na 3 grupy: powierzchowną, głęboką i mankiet rotatorów.

Mięsień czworoboczny (Trapezius m.) jest duży. Bardzo duży. Przyczepy początkowe ma na: 1/3 kresy karkowej górnej, guzowatości potylicznej zewnętrznej, więzadle karkowym i wyrostkach kolczystych C7-T12. Kończy się na bocznej 1/3 obojczyka, grzebieniu łopatki i wyrostku barkowym. Unerwiony jest ruchowo przez CN XI, a czuciowo przez nn. rdzeniowe C3 i C4. Ma trzy części o odmiennych funkcjach:

  • cz. zstępująca – unosi łopatkę i obraca wydrążeniem do góry

  • cz. wstępująca – obniża łopatkę i obraca wydrążeniem do góry

  • cz. środkowa – cofa łopatkę przy współpracy innych mm.

W praktyce ciężko go pomylić z jakimkolwiek innym mięśniem. Jest bardzo duży, położony bardzo powierzchownie. Może tworzyć problemy, kiedy jest widoczny jedynie jego fragment. Wtedy należy się skupić i pamiętać, że jest najbardziej powierzchownym mięśniem tej grupy i „idzie w drugą stronę” niż m. naramienny.

Mięsień najszerszy grzbietu (Latissimus dorsi m.) to inaczej drapacz odbytu. Swój początek bierze na wyrostkach kolczystych T6-T12, powięzi piersiowo-lędźwiowej, grzebieniu biodrowym i na dolnych 3 lub 4 żebrach. Kończy się na grzebieniu guzka mniejszego (dno bruzdy międzyguzkowej). Unerwiony jest przez n. piersiowo-grzbietowy (C6-C8). Prostuje, przywodzi i nawraca ramię. Wykonuje ruch, który anatomom skojarzył się z drapaniem po tyłku lub sięganiem do tylnej kieszeni spodni. W jakim celu, nie wiadomo.

Jest to mięsień świetnie widoczny u pływaków, którzy umiłowali sobie styl motylkowy. Jest wręcz banalnym mięśniem do rozpoznania na preparacie grzbietu, jednakże na kończynie może nastręczyć sporych problemów. Najlepiej jest najpierw rozpoznać m. piersiowy większy, a później, pamiętając, że najszerszy grzbietu ma przyczep, leżący bardziej przyśrodkowo, rozpoznać „drapacz odbytu”.

Mięsień dźwigacz łopatki (Levator scapulae m.) jest ukryty pod dwoma mięśniami: górna 1/3 pod mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym (który nie ma nic wspólnego sutkiem; jego nazwa wywodzi się od wyrostka sutkowatego, położonego pod uchem), a dolna pod czworobocznym. Rozpoczyna się na guzkach tylnych wyrostków poprzecznych kręgów C1-C4. Kończy na brzegu przyśrodkowym łopatki. Unerwiony jest przez n. grzbietowy łopatki (C4-C5) i nn. szyjne (C3-C4). Unosi i ustala łopatkę, prostuje/odwodzi szyję, obniża wydrążenie stawowe łopatki.

Jest to stosunkowo niewielki mięsień. Łatwo go rozpoznać po przyczepie na łopatce – leży w górnej części brzegu przyśrodkowego, tuż nad mm. równoległobocznymi.

Mięśnie równoległoboczne (Rhomboid mm.) to dwa mięśnie (większy i mniejszy), rozpoczynające się na wyrostkach kolczystych C7-T5 i biegnące do brzegu przyśrodkowego łopatki. Unerwione są przez n. grzbietowy łopatki. Ustalają, cofają i obniżają łopatkę.

W praktyce nie rozróżnia się m. równoległobocznego większego od mniejszego, gdyż są ściśle ze sobą zrośnięte. Swoją nazwę zawdzięczają wyglądowi. Spójrzcie w atlas i zobaczcie 😉

Mięsień naramienny (Deltoid m.) jest dużym mięśniem. Biegnie od bocznej 1/3 obojczyka, wyrostka barkowego i grzebienia łopatki do guzowatości naramiennej. Jest unerwiony przez n. pachowy. Ma 3 części:

  • przednia – zgina i nawraca

  • środkowa – odwodzi (nie rozpoczyna tego ruchu, ale kontynuuje, kiedy jest odwiedzione na 15 stopni)

  • tylna – prostuje i odwraca

Jest na tyle charakterystyczny, że jego rozpoznanie nie stanowi zazwyczaj problemu. Jest duży i przykrywa inne mięśnie.

Mięsień obły większy (Teres major m.) idzie od kąta dolnego łopatki do grzebienia guzka mniejszego kości ramiennej (wargi przyśrodkowej bruzdy międzyguzkowej). Unerwiony jest przez n. podłopatkowy dolny (C5-C6). Przywodzi i nawraca ramię. Prostuje ze zgięcia i stabilizuje głowę.

Należy zwrócić uwagę na jego przyczep początkowy – kąt dolny łopatki. Może mylić się z obłym mniejszym, ale w przeciwieństwie do niego, nie łączy się z żadnym innym mięśniem.

Mankiet rotatorów – grupa czterech mięśni, które wspólnie odpowiadają za ruchy ramienia, położone są blisko siebie, stabilizują aktywnie ramię. Mnemotechnika SITS: Supraspinatus, Infraspinatus, Teres minor, Subscapularis.

Mięsień nadgrzebieniowy (Supraspinatus m.) biegnie od dołu nadgrzebieniowego (wypełnia go) do guzka większego kości ramiennej. Unerwia go n. podłopatkowy (C4‑C6). Odpowiada za pierwsza 15º odwodzenia ramienia (resztę kontynuuje naramienny). Zawiera kaletkę.

Wypełnia dół nagrzebieniowy – cecha, dzięki której łatwo można go rozpoznać.

Mięsień podgrzebieniowy (Infraspinatus m.) rozpoczyna się w dole podgrzebieniowym, a kończy na guzku większym. Unerwiony przez n. podłopatkowy (C5-C6). Nawraca ramię.

Leży zaraz pod grzebieniem łopatki.

Mięsień obły mniejszy (Teres minor m.) bierze swój początek na brzegu bocznym łopatki, a kończy się na guzku większym. Wyjątkowo jest unerwiony przez n. pachowy. Biegnie razem z m. podgrzebieniowym i wykonują tę samą funkcję.

Leży poniżej m. podgrzebieniowego i nie leży w dole podgrzebieniowym – ważne, bo łatwo go pomylić z infraspinatusem.

Mięsień podłopatkowy (Subscapularis m.) biegnie od dołu podłopatkowego do guzka mniejszego. Nn. podłopatkowy górny i dolny. Nawraca ramię.

Jego położenie w dole podłopatkowym jest bardzo, ale to bardzo, charakterystyczne.

Mięśnie ramienia

Mięsień dwugłowy ramienia (Biceps brachii m.), jak sama nazwa wskazuje, jest zbudowany z dwóch głów. Głowa krótka ma przyczep na wyrostku kruczym łopatki, a głowa długa na guzku nadpanewkowym. Głowa długa jest długa, mimo tego, że na dłuższą nie wygląda. Dzieje się tak dlatego, że jej ścięgno chowa się w swojej pochewce w bruździe międzyguzkowej kości ramiennej. Po przebiegu w owej pochewce przyczepia się do łopatki. Kończy się na guzowatości kości promieniowej i na powięzi przedramienia przy pomocy rozcięgna m. dwugłowego ramienia (aponeurosis of biceps brachii m.). Jest unerwiony przez n. mięśniowo-skórny (C5-C7). Odwraca i zgina przedramię, zgina ramię, a jego głowa krótka współtworzy „mięsień podporowy”.

Należy pamiętać, że w rozpoznaniu trzeba określić, z którą głową tego mięśnia mamy do czynienia. Są one stosunkowo proste do rozpoznania (głowa krótka znajduje się bocznie), ale w stresie zdarza się o tym zapomnieć.

Mięsień kruczo-ramienny (Coracobrachialis) to krótki mięsień, który rozpoczyna się na wyrostku kruczym łopatki, a kończy się na 1/3 kości ramiennej. Jest unerwiony przez n. mięśniowo-skórny (C5-C6). Zgina i przywodzi ramię. Jest przebity przez n. mięśniowo-skórny.

Łatwo można go pomylić z głową krótką dwugłowego ramienia. Należy wtedy sprawdzić jego przyczep końcowy i czy jest przebity przez nerw.

Mięsień ramienny (Brachialis m.) bywa nazywany wołem roboczym zginaczy. Przyczep początkowy na ½ ramienia. Końcowy na wyrostku dziobiastym i guzowatości kości łokciowej. Unerwiony przez n. mięśniowo-skórny (C5-C6) i promieniowy (C5, C7). Zgina przedramię w każdej pozycji.

Podobnie jak m. kruczo-ramienny, m. ramienny może być łatwo pomylony z dwugłowym. Zazwyczaj jest od niego silniej przymocowany do kości – praktycznie nie odchodzi od niej. Leży też od niego głębiej.

Mięsień trójgłowy ramienia (Triceps brachii m.) jest zbudowany z trzech głów. Długa rozpoczyna się na guzku podpanewkowym, boczna powyżej bruzdy n. promieniowego, a przyśrodkowa poniżej tej bruzdy. Kończy się na wyrostku łokciowym kości łokciowej. Jest unerwiony przez n. promieniowy (C6-C8). Głowa przyśrodkowa jest wołem roboczym prostowników łokcia, boczna łamie opór, długa zapobiega zwichnięciu stawu ramiennego.

Tutaj również należy pamiętać, żeby w rozpoznaniu uwzględnić, która jest to głowa. Długa (long head) jest najłatwiejsza w rozpoznaniu. Żeby zapamiętać położenie dwóch pozostałych głów, spójrz na kość ramienną i znajdź na niej bruzdę n. promieniowego. Zapamiętaj jej przebieg, tak, żebyś mógł bez problemu przywołać go w pamięci, patrząc na preparat mięśniowy. Wtedy zastanów się, czy przyczep danej głowy jest powyżej (głowa boczna [lateral head]) czy poniżej (głowa przyśrodkowa [medial head]).

Mięsień łokciowy (Anconeus m.) to niewielki mięsień, który rozpoczyna się na nadkłykciu bocznym, a kończy na wyrostku łokciowym. Unerwiony jest przez n. promieniowy (C7-T1).

Brodaty PDF

Kości kończyny górnej

Dzień dobry Wam wszystkim, dziś jak zwykle zajmiemy się anatomią. W tym drugim spotkaniu w tym roku akademickim chciałbym zająć się kośćmi kończyny górnej. Na początek zainteresujemy się szczególnie obręczą kończyny górnej, a następnie jej resztą. Każda z kości kończyny górnej stanowi przyczep dla wielu mięśni, które kończynami poruszają. Najczęściej w miejscu przyczepu znajdują się wszelkiego rodzaju bruzdy, guzki, wypukłości, dlatego w dalszym opisie oszczędzimy sobie pisania przy każdym wyrostku, że jest „ważnym przyczepem mięśni”.

Warto też wspomnieć, że kończyny górne to parzyste twory, więc mamy po dwa egzemplarze każdej kości i musimy określić, czy twór leżący przed nami jest lewy czy prawy. Przy opisie każdej kości zamieściliśmy kilka porad, jak się do tego zabrać. Musicie jednak dołożyć do tego jeszcze jedną zasadę – zawsze trzeba przyłożyć kość do swojego ciała i zobaczyć „gdzie pasuje”. Brzmi to głupio, wiemy, ale w stresie egzaminacyjno-kolokwialnym lepiej nie być hardkorem, bo można łatwo stracić cenne punkty.

Czytaj dalej

Osie, płaszczyzny, określenia

Ja, Brodaty Szefunio, mam zaszczyt powitać Was na początku drogi związanej ze wspaniałą dziedziną wiedzy jaką jest Anatomia. Mam nadzieję, że wraz z całą Brodatą Drużyną uda nam się ułatwić i uprzyjemnić Wam tę podróż. Dlatego w imieniu wszystkich Brodatych życzę Wam POWODZENIA!

Aby móc swobodnie poruszać się po „anatomicznej mapie” ciała człowieka, musimy wnikliwie zapoznać się z określeniami, które umożliwią dokładne określenie i nazwanie struktury.

Czytaj dalej

Jama miednicy

W tym rozdziale postaramy się zmierzyć z jednym z bardziej problematycznych elementów naszego ciała, mianowicie miednicą. Zaczniemy od ogólnego wprowadzenia do pojęć związanych z miednicą i opowiemy sobie o mięśniach oraz przestrzeniach wewnątrz jamy miednicy.

Przepona miednicy (pelvic diaphragm) – mięśniowa struktura, która dzieli te okolicę na jamę właściwą miednicy i krocze (perineum). Jak wiemy, nie ma widocznej granicy pomiędzy jamą brzuszną i miednicą („na oko” mówimy, że jest nią płaszczyzna wejścia miednicy), dlatego też nazywana ona jest często jamą brzuszno-miedniczną (abdominopelvic cavity). Skoro jamy te stanowią jedność, to wiadomym jest, że otrzewna ścienna je wyściełająca będzie również pokrywała od góry część narządów miednicy. Stąd też podział jamy właściwej miednicy na jamę podotrzewnową (subperitoneal cavity) i jamę otrzewnej miednicy (pelvic peritoneal cavity).

Czytaj dalej

Doły boku czaszki

Dół skroniowy

Ograniczenia:

  • Od góry i od tyłu – kresy skroniowe górna i dolna (superior and inferior temporal lines)
  • Od przodu – wyrostek jarzmowy kości czołowej i wyrostek czołowy kości jarzmowej (zygomatic process of frontal bone and frontal process of zygomatic bone)
  • Od dołu – łuk jarzmowy (zygomatic arch)
  • Od przyśrodka – kość ciemieniowa, łuska kości skroniowej, powierzchnie skroniowe kości czołowej i skrzydła większego kości klinowej (parietal bone, squamous part of temporal bone, temporal surfaces of frontal bone and greater wing of sphenoid bone)

Zawartość:

  • M. skroniowy (temporal m.)
  • Naczynia skroniowe środkowe i głębokie (middle and deep temporal vessels)
  • Nn. skroniowe głębokie (deep temporal nn.)

Warto wspomnieć, że m. skroniowy pokryty jest powięzią skroniową, która czasem jest uważana za boczne ograniczenie tego dołu, a w dolnej części (gdzie przyczepia się do łuku jarzmowego) rozdziela się na dwie blaszki. Powierzchownie w stosunku do niej znajdziemy naczynia skroniowe powierzchowne (superficial temporal vessels), n. uszno-skroniowy (auricotemporal n.) oraz gałęzie skroniowe i jarzmowe n. twarzowego (temporal and zygomatic branches of facial n.).

Dół skroniowy przechodzi w dół podskroniowy.

Dół podskroniowy

Ograniczenia:

  • Od boku – gałąź żuchwy (ramus of mandible)
  • Od przyśrodka – blaszka boczna wyrostka skrzydłowatego (lateral lamina of pterygoid process)
  • Od przodu – powierzchnia podskroniowa szczęki (infratemporal surface of maxilla)
  • Od tyłu – wyrostek sutkowaty i rylcowaty (mastoid and styloid processes)
  • Od góry – skrzydło większe kości klinowej (greater wing of sphenoid bone)

Zawartość:

  • Mm. skrzydłowe (pterygoid mm.)
  • T. szczękowa (maxillary a.)
  • Splot żylny skrzydłowy (pterygoid venous plexus)
  • Zwój uszny (otic ganglion)
  • Nerwy:
    • żuchwowy (mandibular n.)
    • zębodołowy dolny (inferior alveolar n.)
    • językowy (lingual n.)
    • policzkowy (buccal n.)
    • struna bębenkowa (chorda tympani)

Komunikacja:

  • Z dołem środkowym czaszki przez otwór owalny przechodzi n. żuchwowy oraz przez otwór kolcowy, którym przechodzą naczynia oponowe środkowe i n. kolcowy
  • Z dołem skrzydłowo-podniebiennym przez szczelinę skrzydłowo-szczękową, przez którą przechodzi t. szczękowa
  • Z oczodołem przez szczelinę oczodołową dolną, która zawiera gałąź dolną ż. ocznej dolnej

Ku tyłowi ten dół przechodzi w dół zażuchwowy i przestrzeń przygardłową, a przyśrodkowo w dół skrzydłowo-podniebienny.

Dół skrzydłowo-podniebienny

Ograniczenia:

  • Od przodu – trzon szczęki (body of maxilla)
  • Od tyłu – skrzydło większe kości klinowej i wyrostek skrzydłowaty (greater wing of sphenoid bone and pterygoid process)
  • Od góry – skrzydło większe
  • Od dołu – wyrostek piramidowy kości podniebiennej (pyramidal process of palatine bone)
  • Od przyśrodka – blaszka pionowa kości podniebiennej (perpendicular plate of palatine bone)

Zawartość:

  • Trzecia część t. szczękowej (third part of maxillary a.); oddaje gałęzie:
  • N. szczękowy (maxillary n.)
  • Zwój skrzydłowo-podniebienny (pterygopalatine ganglion)

Należy pamiętać, że każdy z elementów oddaje gałęzie, które również można zaliczyć w poczet zawartości dołu.

Komunikacja:

  • Z dołem podskroniowym przez szczelinę skrzydłowo-szczękową przechodzi t. szczękowa

  • Z dołem środkowym czaszki przez otwór okrągły przechodzi n. szczękowy

  • Z jamą nosową przez otwór klinowo-podniebienny przechodzi t. klinowo-podniebienna i gałęzie nosowe tylne górne (od zwoju skrzydłowo-podniebiennego)

  • Z oczodołem przez szczelinę oczodołową dolną przechodzi n. podoczodołowy, n. jarzmowy i t. podoczodołowa

  • Z jamą ustną przez kanały podniebienne większy i mniejsze przechodzą tt. i nn. podniebienne większe i mniejsze

  • Z zewnętrzną powierzchnią podstawy czaszki przez kanał skrzydłowy, który zawiera n. i t. kanału skrzydłowego

Dół zażuchwowy

Ograniczenia:

  • Od przodu – gałąź żuchwy i m. skrzydłowy przyśrodkowy
  • Od tyłu – wyrostek sutkowaty i tylny brzusiec m. dwubrzuścowego
  • Od góry – ściana dolna przewodu słuchowego zewnętrznego

Zawartość:

  • Część głęboka ślinianki przyusznej (deep part of parotid gland)
  • Splot wewnątrzprzyuszniczy (intraparotid plexus)
  • T. szyjna zewnętrzna i początkowe odcinki jej gałęzi (external carotid a. and its branches)
  • Ż. zażuchwowa (retromandibular v.)
  • N. uszno-skroniowy (auricotemporal n.)

Na podstawie

  • Moore K. L., Dalley A. F., Agur A. M. R. Anatomia kliniczna, MedPharm Polska, Wrocław 2015

  • Narkiewicz O., Moryś J. Anatomia człowieka – Tom IV, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010

Brodaty PDF

Kora mózgu

Opisaliśmy już wygląd zewnętrzny kresomózgowia, a niektórzy z was patrząc na orzechy włoskie zapewne zastanawiają się, dlaczego ta bruzda Sylwiusza tak dziwnie wygląda? Pora więc zastanowić się nad pytaniem, które chyba najczęściej nurtuje studenta – „ale po co mi to wszystko?”

Trochę historii

Żeby odpowiedzieć na to pytanie, chciałem opisać pokrótce historię kognitywistyki, ale zanudzilibyście się w połowie, więc skrócę to do kilku zdań. Guzik wiedzieliśmy aż do momentu, kiedy Galvani odkrył impulsy elektryczne w mózgu żaby i wiedzielibyśmy niedużo więcej, gdyby Golgi (ten od aparatu) nie wysrebrzył neuronów i nie przyjrzałby się im pod mikroskopem. Wszystko przed tym to opisy wyglądu mózgu (albo nawet i nie – Hipokrates, patrzę na Ciebie) i doszukiwanie się siedliska duszy albo w płynie mózgowo-rdzeniowym (Galen), albo w szyszynce (René Descartes), albo w ogóle że to serce odpowiada za inteligencję, a mózg tylko chłodzi krew (Arystoteles). Natomiast po odkryciach Golgiego mamy prawdziwą powódź odkryć i badań: barwienia, setki pól, wiwisekcje, obserwacje żołnierzy po wojnach światowych, drażnienie prądem odkrytych mózgów, a nawet rezonans czynnościowy. Horror i niedowierzanie.

Wśród tych wszystkich badaczy pojawił się pewien pan, o imieniu co najmniej niecodziennym – Korbinian Brodmann. W 1909 stworzył on cytoarchitektoniczną mapę mózgu, w której znajdziemy raptem 52 pola. Ciekawym jest fakt, że opublikował swoją pracę w magazynie Vergleichende Lokalisationslehre der Großhirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues”, którego nazwy nie potrafię przyczytać. No i dobrze, że nie poszedł w stronę Oskara Vogta, bo wtedy mielibyśmy 200 pól do nauki.

Pola Brodmanna

Skoro już się cieszymy, że mamy do ogarnięcia tylko 52 pola Brodmanna (BA – Brodmann areas), możemy spokojnie przejść do ich omawiania (tak, nazwy tych ważniejszych wytłuszczyliśmy):

BA 3, 1, 2

Jest to pierwszorzędowa kora czuciowa. Znajdziemy je na zakręcie zaśrodkowym i odpowiadają one za odbiór bodźców czuciowych z przeciwległej strony ciała. Występuje tutaj somatotopia, którą obrazuje homunculus czuciowy. O co w tym chodzi? Ano każdy centymetr Twojego ciała ma swoje odzwierciedlenie na tym zakręcie, więc jeśli podczas operacji porazimy prądem okolice zakrętu zaśrodkowego przy bruździe pośrodkowej, to pacjent powinien poczuć „coś” w okolicy kolana. Analogicznie, uszkodzenie tego zakrętu doprowadzi do niedoczulicy kontralateralnej1. W niektórych przypadkach niedoczulica może się cofnąć, gdyż funkcje pierwszorzędowej kory czuciowej przejmie wzgórze, ale o tym w innej notce.

BA 4

To z kolei pierwszorzędowa kora ruchowa, która jest na zakręcie przedśrodkowym. Jak pewnie się domyślacie, tutaj impulsy idą w drugą stronę, niż w BA 3, 1, 2, a somatotopię opisze nam homunculus ruchowy. Tutaj, gdy kopniemy pacjenta prądem w podobną okolicę, o której mówiliśmy wcześniej, pacjent powinien zgiąć kolano. Uszkodzenie tego zakrętu doprowadzi do kontralateralnego paraliżu spastycznego, który charakteryzuje się niedowładem, zanikiem odruchów skórnych, wzmożonym napięciu mięśniowym, wygórowaniem odruchów głębokich (np. odruch promieniowy). W tym porażeniu nie występuje zanik mięśni, a uszkodzenia są nieodwracalne.

BA 5 i 7

Oba znajdują się na płaciku ciemieniowym górnym (BA 7 również na przedklinku po stronie przyśrodkowej) i ściśle ze sobą współpracują, lecz BA 5 określa się jako drugorzędową korę czuciową, a BA 7 jako ciemieniową korę asocjacyjną. Jaką pełnią funkcję? Ano w skrócie, to biorą informacje z BA 3, 1, 2 i zlepiają je w całość. Profesjonalnie nazywa się to stereognozją2. Uszkodzenie doprowadzi do ignorowania przeciwległej do uszkodzenia strony świata (neglekt kontralateralny) i niemożności rozpoznawanie przedmiotów po dotyku (astereognozja).

BA 6*

Jest to tzw. kora przedruchowa. Odpowiada za wyobrażanie sobie ruchu i zajmuje tylną część zakrętów czołowych górnego i środkowego. Elektryczna stymulacja tej okolicy powoduje pobudzenie większych grup mięśniowych, niż w przypadku BA 4. Jej uszkodzenie prowadzi do apraksji, czyli do niemożności świadomego wykonania zadanych ruchów, mimo braku zaburzeń czuciowych czy mięśniowych.

BA 8*

To korowy ośrodek skojarzonego spojrzenia w bok. Odpowiada za skojarzone spojrzenie w bok i znajduje się w korze mózgu, a dokładniej w zakrętach czołowych górnym i środkowym do przodu od BA 6. Jak się pewnie domyślacie, jego uszkodzenie spowoduje zniesienia kontralateralnego spojrzenia w bok (chory patrzy na ognisko chorobowe).

BA 9-12, 32, 46 i 47

Ten zbiór pól określa się jako kora przedczołowa i zajmuje ona ok. ¼ całej kory mózgu. W skład tego obszaru wchodzą przednie fragmenty wszystkich zakrętów czołowych i przednia część zakrętu obręczy (BA 32). Ten obszar kory odpowiada za podejmowanie decyzji, zachowania społeczne, planowanie, wyrażanie naszej osobowości… Uważa się, że zaburzenia w budowie kory przedczołowej występują m.in. u socjopatów, a najbardziej znanym przypadkiem uszkodzenia kory przedczołowej, jest pan Phineas Gage. To właśnie ten obszar był uszkadzany podczas niesłynnych zabiegów lobotomii przedczołowej, popularnej w latach 50. i 60. w USA.

BA 13, 14**, 16

Pola te tworzą korę wyspy. Uważa się, że zarządza ona układami współczulnym i przywspółczulnym, że bierze udział w odczuwaniu emocji, w „czuciu społeczeństwa”, że przyczynia się w koordynacji ręka-oko, przełykaniu i mówieniu, że bierze udział w monitorowaniu ciśnienia krwi, pracy serca, czucia pełnego pęcherze itd. Wspomina się również, że odpowiada za bierne słuchanie mowy, śmiechu, płaczu i muzyki. Wyspa to taki Rambo w korze mózgowej.

BA 17

W przeciwieństwie do poprzednich pól, to ma konkretną funkcję. Jest pierwszorzędową korą wzrokową, znajduje się na brzegach bruzdy ostrogowej i, jak się pewnie domyślacie, odpowiada za widzenie. Występuje tu retinotopia, o której więcej powiemy przy okazji drogi wzrokowej. Bywa nazywana V1 (visual area one).

BA 18

To z kolei drugorzędowa kora wzrokowa, określana również jako V2. Jest odpowiedzialna m.in. za głębie widzenia (tworzenie obrazu 3D na podstawie różnic w dwuwymiarowych obrazach odbieranych przez siatkówki). Znajduje się w zakręcie językowatym.

BA 19

Określa się ją jako trzeciorzędową korę wzrokową, która zawiera w sobie obszary V3, V4 i V5. Uważa się, że V3 i V5 odpowiadają za postrzeganie ruchu (V5 bywa określano jak MT (middle temporal visual area)), a V4 za postrzeganie barw i za przekazywanie sygnału „what” do dalszej analizy.

BA 20 i 21

Nazywane skroniowym polem wzrokowym, które analizuje informacje „what”. BA 20 znajduje się w zakręcie skroniowym dolnym, a BA 21 w środkowym. Te pola odpowiadają m.in. za rozpoznawanie przedmiotów, twarzy, czy postrzeganiu kolorów, ale o tym powiemy więcej przy okazji układów wzrokowych.

BA 22

Asocjacyjna kora słuchowa, znajdująca się w tylnej części zakrętu skroniowego górnego, bywa nazywana polem Wernickego, lecz ta nazwa odnosi się jedynie do BA 22 po stronie dominującej. Czym zajmuje się to pole? Najkrócej rzecz ujmując, to rozumieniem mowy. Uszkodzenie tego pola wywołuje afazję czuciową mowy (Wernickego). Był taki przypadek w House MD S02E10. Pacjent taki mówi bardzo szybko, nie używa jakiegokolwiek akcentu, często popełnia liczne błędny nawet nie zdając sobie z tego sprawy, z drugiej strony nie jest wstanie zrozumieć co do niego mówimy.

BA 23-27, 29-31 i 33

Te pola tworzą tzw. asocjacyjną korą limbiczną, która w skrócie odpowiada za emocje i pamięć, ale o układzie limbicznym nie tu i nie teraz.

BA 28

Jest to kora śródwęchowa (jej część brzuszna), która czynnościowo i anatomicznie powiązana jest z układem limbicznym, więc omówimy ją dokładniej przy okazji układu limbicznego.

BA 34-36, 38

Czynnościową stanowią korę węchową i znajdują się w okolicy zakrętów okalającego i półksiężycowatego. Ich uszkodzenie powoduje anosmię, ale również zaburzenia pamięci ze względu na silne powiązanie z hipokampem.

BA 37

Znajduje się w zakręcie wrzecionowatym i bywa nazywana ciemieniowo-skroniowo-potyliczną korą asocjacyjną. Odpowiada za dalsze „trawienie” informacji wzrokowej ze szlaku „what”. Odpowiada za umiejętność czytania, rozpoznawania twarzy (ustalono, że w lewej półkuli określane twarzopodobnych cech w widzianym obrazie, a w prawej stwierdzane jest, czy dany przedmiot to faktycznie jest twarz). Doszukuje się w nim roli w postrzeganiu barw.

BA 39

Kolejne z pól, które zostało wliczone do ciemieniowo-skroniowo-potylicznej kory asocjacyjnej. Zlokalizowane jest w zakręcie kątowym i przypisuje się mu rolę w skomplikowanych procesach, takich jak: czytanie, pisanie (i rozumienie, co się napisało) i liczenie. Urazy tej okolicy mogą doprowadzić do zespołu Gerstmanna, który objawia się dysgrafią, dyskalkulią, agnozją palców i myleniem stron lewej i prawej. Tak często wśród studentów I roku, prawda?

BA 40

Zlokalizowane w zakręcie nadbrzeżnym, ostatni z pól wliczanych do ciemie… Dobra, znacie już tę nazwę. Uważa się, że odpowiada za naszą zdolność do interpretowania postaw ciała innych ludzi, co przekłada się na empatię – zdolność do odczytywania emocji innych. Uszkodzenie tej okolicy ma powodować egocentryzm, jako wynik braku empatii.

BA 41 i 42

To I- i II-rzędowa kora słuchowa. Znajdują się w zakrętach poprzecznych Heschla i zakręcie skroniowym górnym. Odbierają impulsy z drogi słuchowej (tonotopia), a następnie przesyłają je do ośrodków asocjacyjnych celem identyfikacji i zrozumienia dźwięków. Uszkodzenie nie doprowadzi do głuchoty, lecz do zaburzenia orientacji przestrzennej odgłosów.

BA 43

Kora smakowa. Znajduje się na korze wyspy i wieczku czołowo-ciemieniowym. I tak – odpowiada za smak.

BA 44 i 45

Kora ruchowa mowy, która zlokalizowana jest w częściach wieczkowej i trójkątnej zakrętu czołowego dolnego. Nazywana bywa polem Broci, które zlokalizowane jest w półkuli dominującej. Tradycyjnie uważa się, że odpowiada ono za proces wytwarzania mowy. Uszkodzenie powoduje afazje ruchową, której świetnym przykładem może być ten pacjent. Oczywiście jest to przypadek przerysowany, ale odzwierciedla najważniejsze cechy tej choroby – osoba chora ma zniesioną prawie całkowicie zdolność do mówienia, przy zachowanej, prawie całkowicie, zdolności do rozumienia mowy. Oczywiście, w zależności od stopnia uszkodzenia, pacjenci będą inaczej prezentować chorobę, ale to nie ma być podręcznik do logopedii.

BA 49, 50 i 51nie występują u ludzi, a o BA 48 nie mogłem znaleźć żadnych informacji. Z kolei BA 52 podobno odpowiada za umiejętność pisania, ale nie znalazłem na to żadnego potwierdzenia, więc tylko wspomnę.

Budowa mikroskopowa

Jak wiemy, na korę mózgu składa się kora nowa (neocortex), kora stara (archicortex) i kora dawna (paleocortex). Dwie ostatnie noszą wspólną nazwę kory niejednorodnej (allocortex). Kora nowa jest zazwyczaj zbudowana z sześciu warstw komórek i pokrywa większą powierzchnię półkul mózgu. Kora dawna posiada zazwyczaj trzy warstwy komórek, jej przykładem jest kora węchowa. Kora stara zazwyczaj posiada trzy i więcej warstw, wśród struktur z niej zbudowanych wyróżniamy: zakręt hipokampa właściwego (3 i więcej ww.), korę śródwęchową (5 ww.), podkładkę zakrętu przyhipokampowego, którą nazywamy też korą przejściową (5 ww.).

I

Warstwa drobinowa (molecular layer)

Zbudowana przeważnie z komórek glejowych i poprzecznie biegnących aksonów

II

Warstwa ziarnista zewnętrzna (external granular layer)

Jest zbudowane głównie z małych neuronów piramidalnych, których aksony biegną ku istocie białej oraz z neuronów gwiaździstych, które działają hamująco lub pobudzająco na neurony piramidalne.

III

Warstwa piramidowa zewnętrzna (external pyramidal layer)

Tworzą ją małe i średnie komórki piramidalne, które są większe im głębiej leżą. Ich dendryty są skierowane ku powierzchni kory, a aksony ku istocie białej. Występują tu również interneurony3. Warstwa ta daje początek włóknom kojarzeniowtym i spoidłowym.

IV

Warstwa ziarnista wewnętrzna (internal granular layer)

Znajdziemy tutaj średniej wielkości komórki piramidalne i, podobnie jak w wartwie II, neurony gwiaździste. Dochodzą tu włókna wzgórzowo-korowe z grupy brzusznej jąder wzgórza, a w BA 17 z ciała kolankowatego bocznego.

V

Warstwa piramidowa wewnętrzna (internal pyramidal layer)

Zawiera duże komórki piramidalne, które są szczególnie liczne w zakręcie przedśrodkowym, gdzie noszą nazwę komórek Betza. Znajdziemy tu początek włókien biegnących do rdzenia przedłużonego, rdzenia kręgowego i do prążkowia.

VI

Warstwa komórek wielokształtnych (multiform layer)

Jest utworzona przez komórki wrzecionowate, niewielką ilość komórek piramidalnych i neuronów wielokształtnych. Daje ona początek włóknom projekcyjnym, spoidłowym i kojarzeniowym. Jest głównym źródłem dróg korowo-wzgórzowych.

Na podstawie

  • Narkiewicz O., Moryś J. Neuroanatomia czynnościowa i kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001

  • Fix J. D. Neuroanatomia, Urban & Partner, Wrocław, 1997

  • Sawicki W., Malejczyk J. Histologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012

1Znaczy takiej po drugiej stronie ciała. „Po tej samej stronie” to ipsilateralnie

2Rozpoznawanie przedmiotów po dotyku.

*Fragmenty BA 6 i 8 położone po przyśrodkowej stronie zakrętu czołowego górnego biorą udział w tworzeniu dodatkowego pola ruchowego, któremu przypisuje się role w programowaniu sekwencji ruchów, koordynację „działań oburęcznych” i stabilizację postawy.

**Brodmann w swoich badaniach stwierdził, że ludzie nie posiadają pól 14 i 15, jednakże późniejsze badania stwierdziły obecność homologów tych pól u ludzi.

3Interneurony to niewielkie komórki nerwowe, których wypustki nie wychodzą poza obrąb danej struktury.

Brodaty PDF